Midori, Nederland en het Delft Chamber Music Festival

Op zaterdag 2 augustus jl. speelde de violiste Midori op het Delft Chamber Music Festival, samen met de cellist Johannes Moser en de pianist Jonathan Biss. Eerst ‘s middags het tweede pianotrio opus 80 van Robert Schumann en ‘s avonds het aartshertog trio opus 97 van Ludwig van Beethoven. Het viel me op dat het publiek muisstil was. Er was geen enkel hoestje voor zover ik me herinner. Desondanks hoorde ik na afloop van de uitvoering van het aartshertog trio twee heren achter mij enigszins denigrerend over de uitvoering spreken: ik hoorde de woorden: “gemaniëreerd”, “bizar”, “excentriek”. Ze zouden zo mee hebben kunnen doen in het radioprogramma “Diskotabel” op Nederland 4 op zondagmiddag, waarbij ze dan misschien ook nog hadden kunnen zeggen: “Het sléééépte me niet méééé” of: “de intonatie liet te wensen over” (zoals ik één van de afgelopen zondagen weer één van de heren van diskotabel hoorde zeggen, waarna instemmend gemompel van de anderen volgde). Met deze laatste woorden kun je altijd “scoren”; je zegt: “de intonatie liet te wensen over” en je geeft daarmee aan hoe goed jij dat allemaal wel hoort. Zelfs als het wel zuiver was, denken de personen tegen wie dit gezegd wordt: “O jee, heb ik dat ook wel gehoord?”.

In verband met het beoordelen van intonatie werd mij onlangs door een docent op een Nederlands conservatorium de volgende aardige anekdote verteld. Hij had bij één van de examens naar een meisje (een violiste) geluisterd waarbij hij had gedacht: “Zij heeft een heel goede intonatie”. Het eerste wat één van de andere leden in de examencommissie echter had gezegd was: “The intonation is terrible!”. Hij had zich toen afgevraagd: “Ben ik nou gek of is zij (dat andere lid van de commissie) het”. Tot zijn opluchting had toen de concertmeester van een vooraanstaand orkest in Nederland die ook in de commissie zat gezegd: “Mmmm, I thought the intonation was pretty good!”. Met een variatie op een bekend gezegde: “Intonation is in the ear of the beholder”.

Dus, hoewel de oordelen over intonatie van strijkers nogal uiteen kunnen lopen, denk ik dat de meeste musici het erover eens zullen zijn dat de intonatie van Midori bijzonder goed is. Ik heb haar uitvoering van de 24 caprices van Paganini op CD, haar eerste, een CD die ze heeft opgenomen toen ze 17 was. Die caprices van Paganini, die hoor je maar zelden zuiver spelen! De gevierde violist Itzhak Perlman bijvoorbeeld heeft deze caprices ook opgenomen en er is toch wel enige consensus over het feit dat hij op deze CD opname niet zuiver speelt. Bij een vorig Delft Chamber Music Festival werden ook alle Paganini caprices gespeeld en daarbij ging het soms zo erg mis, o.a. bij een uitvoering van een door mij overigens toch zeer bewonderde violiste (zodat ik het eigenlijk niet eens erg vond, omdat ik in feite toch altijd geniet van haar spel), dat je een huivering door het publiek voelde gaan. Het was des te opmerkelijker omdat deze violiste niet lang daarvoor een concours gewonnen had, waarbij in de schifting van de eerste ronde al verplicht Paganini caprices moeten worden uitgevoerd. Maar Midori is in staat deze caprices zuiver te spelen. En dat niet alleen; ze speelt ze met finesse, net zoals ze in haar Carnegie Hall recital de hels moeilijke variaties op het Ierse “The last rose of summer” van Ernst voor viool solo met finesse speelde.

Het kenmerkende van haar spel is dat het ook in deze virtuoze stukken totaal niet patserig wordt en dat het muzikale aspect altijd voorop blijft staan. En afgezien van het feit dat Itzhak Perlman in zijn opnames van de Paganini caprices minder zuiver speelde, misten deze opnames ook de finesse die Midori wel in deze caprices kon leggen. Ik denk hier bijvoorbeeld aan de subtiele manier waarop ze het Allegretto van de twintigste caprice speelt. Ook is grappig om te horen dat zij in de negende caprice de moeilijke dubbel flageoletten versie speelt bij de terugkeer van het eerste thema, terwijl Perlman daar kiest voor “the easy way out”, door gewoon het thema weer in de oorspronkelijke versie te spelen. Toegegeven, de dubbel flageoletten versie is ad libitum.

Iemand vertelde mij dat “het gerucht gaat” dat ook bij de opnamen van Paganini caprices van Midori “veel valse noten bijgesteld moesten worden”. Omdat ik Midori een aantal keren “live” heb horen spelen, twijfel ik eerlijk gezegd aan de waarheid van dit gerucht; het lijkt me meer iets uit het roddelcircuit. Je vraagt je ook af waarom men het dan in het geval van Perlman zo gelaten heeft. Misschien omdat je een incidentele valse noot wel kunt corrigeren, maar omdat het moeilijker wordt met langere passages?

Eigenlijk is die hele discussie over zuiverheid enigszins oeverloos, zoals ik boven al aangaf. Kreisler speelde behoorlijk vals en toch was hij één van de grootste violisten van de vorige eeuw; in het bijzonder had hij (net als Midori) een prachtige toon. Ik beschouw zijn opnamen van de Beethoven sonates met Franz Rupp als de mooiste die ik ken. Heifetz speelde in het algemeen heel zuiver, maar met zijn opnamen van de Beethoven sonates heb ik toch minder dan met die van Kreisler. Ik heb een DVD waarop Leonid Kogan het vioolconcert van Beethoven speelt. Hij speelt (af en toe) niet zuiver, maar wat speelt hij het mooi! Je kunt hoogstens zeggen dat “other things being equal” het wel prettiger is om live naar een violist(e) te luisteren die in het algemeen heel zuiver speelt, zoals Midori.

Ik was eens bij een concert in Londen waarbij Julia Fischer het vioolconcert van Beethoven speelde. Eigenlijk was ik daar speciaal vanuit Parijs (waar ik toen tijdelijk zat) naar toe gegaan in de hoop Pamela Frank te horen spelen. Maar het was één van de vele optredens van Pamela Frank die gecanceled was vanwege haar handblessure. Het is doodzonde en jammer dat haar carrière hierdoor beëindigd is. Maar goed, Julia Fischer, die voor haar inviel, speelde erg mooi en toen ze klaar was hoorde ik een Engelsman die naast mij zat zeggen: “I didn’t hear her make one mistake!”. Het is net alsof sommige mensen bij een concert alleen maar voortdurend zitten op te letten of ze de solist misschien kunnen betrappen op een foutje of een onzuiver nootje. Maar zo zou het toch eigenlijk niet moeten gaan! Ik geloof dat Glenn Gould vanwege dit soort verschijnselen ook is opgehouden met optreden in het openbaar, waaraan hij trouwens toch al -evenals aan reizen- nogal de pest had.

Het grappige is ook dat er natuurlijk bijna altijd foutjes worden gemaakt, die hoorbaar zijn voor mensen die de stukken ooit zelf hebben ingestudeerd, maar niet voor mensen die zitten op te letten of ze een foutje horen en de uitgevoerde stukken van wat minder nabij kennen, zoals ongetwijfeld deze Engelse mijnheer. In dit geval had ik bijvoorbeeld best kleine oneffenheden voorbij horen komen, maar ze waren van geen enkel belang, ze passeerden ergens aan de periferie van mijn aandacht. Pas toen mijn buurman dit had gezegd realiseerde ik me weer: “O ja, zo kun je ook zitten luisteren”. Wat bijvoorbeeld wel van belang was, was de bijzonder mooie manier waarop Julia Fischer de inzet van (het solistische deel van) het concert speelde, waardoor je er meteen helemaal “in” was. Sommige solisten weten onmiddellijk een eigen sfeer op te roepen en Julia Fischer is één van die solisten.

Toen ik op de middelbare school vioolles had, kreeg ik van mijn vioolleraar altijd te horen: “Je moet je stuk verkopen!” en later bij andere lessen kwam deze mij altijd enigszins misselijk makende opvatting steeds in verschillende gedaanten weer terug: “Je moet altijd overdrijven”, “Die mijnheer die op de achterste rij zit en daarvoor betaald heeft wil toch ook graag waar voor zijn geld hebben en moet je kunnen horen; harder, harder!” Een heel erg Hollandse manier van denken! Er zijn dan ook een aantal Nederlandse violisten die loeihard kunnen spelen en daartoe zelfs op een speciale manier hun vingers om de strijkstok krommen (om misverstanden te voorkomen: ik heb het hier over een generatie die niet meer tot de jongste generatie Nederlandse violisten behoort). In dit verband spreekt men voor de grap ook wel over de …streek, naar een protagonist van deze manier van spelen. Als het echt loeihard moet is het natuurlijk fijn als je dat kunt bewerkstelligen. Maar het kan naar mijn idee best wel eens wat minder; in het bijzonder als er niet fortissimo, maar pianissimo is aangegeven.

Hoe weldadig om afgelopen zaterdag Midori al die eisen zoals “harder, harder!” volledig aan haar laars te zien lappen door bijzonder zacht te spelen en de gespeelde stukken geenszins “te verkopen”, maar alleen vanuit (zo leek mij) innerlijke bewogenheid en niet gericht op effect te spelen, een manier van spelen die door de eveneens fantastische cellist geheel werd overgenomen. Helaas stond daar wel een forse Steinway, die geheel openstond, tegenover, zodat het een beetje een piano recital met strijkersbegeleiding werd (een gevaar dat alijd op de loer ligt als strijkers tegen een kolossale open Steinway op moeten boksen). Ik zat op de tweede (dat was niet de laatste) rij en had er niet zo’n last van; ik kon Midori en Johannes Moser toch goed horen, maar ik weet niet hoe de klanken zich voor de toehoorders op de achterste rijen gemengd zullen hebben. Overigens: de pianist Jonathan Biss was ook voortreffelijk; ik denk echter dat het met een vleugel met een iets bescheidener geluid (een oude Bösendorfer?) nog mooier was geweest.

De hele zaterdag van het Delft Chamber Music Festival was overigens geweldig; André Mosch zong op een meeslepende manier de bijzonder mooie en ook leuke liederen van Schumann en Beethoven (Schotse “Trinklieder”), Anne Gastinel gaf o.a. een prachtige uitvoering van “Chansons Bretonnes” van Koechlin, waarbij ze geheel non-vibrato begon (heerlijk om een cellist(e) non-vibrato te horen beginnen!), en dan was er ook nog een mooie fagot en piano uitvoering van 3 stukken van Koechlin door Bram van Sambeek en Julius Drake. Zowel Julius Drake als Inon Barnatan waren trouwens geïnspireerde begeleiders op de piano. Een gedenkwaardige zaterdag!

Epiloog. Ik wist het en voelde het aankomen: Midori moet in bescherming worden genomen tegen Nederland, Nederlandse violisten en Nederlandse critici. Het was weer onmiddellijk prijs in het Algemeen Dagblad van maandag 4 augustus:
“In de Franse celliste Anne Gastinel heeft Ferschtman een muzikale geestverwant. Ook zij koppelt oprechte muzikaliteit aan volledige toewijding. Innig en nobel klonk het duet dat de twee samen zongen in het tweede deel van Tsjaikovskis Souvenir.
Violiste Midori en cellist Johannes Moser haalden dat niveau niet in een uitvoering van Beethovens Aartshertog-trio. Bij de bevlogen vertolking van de fenomenale pianist Jonathan Biss stak hun ingetogen musiceren wat bleekjes af.”

Nee, dan bijvoorbeeld Hilary Hahn met haar viool als een kanon (een Vuillaume). Die Vuillaume van Hilary Hahn is een soort Russische tank vergeleken bij de Guarneri van Midori, die in haar handen eerder een zacht briesje produceert. Jan Peter Balkenende is dikke maatjes met president Bush en evenzo zijn bijvoorbeeld de violisten van het koninklijk concertgebouworkest dikke maatjes met de zeer Amerikaanse Hilary Hahn en spreken zij meewarig over Midori (althans, de violisten die ik hierover gesproken heb). Hilary Hahn is m.i. een groot violiste, een echte kampioen, eigenlijk een waardig opvolgster van Heifetz. Ook met een voortreffelijke intonatie (volgens mij dan).

Maar toch… We zien haar op youtube het vierentwintigste caprice van Paganini spelen, zie Hilary Hahn Paganini caprice 24, na tegen het publiek gezegd te hebben: “Or if you want to leave, take your car, that’s fine, hè, hè, hè (mijn fonetische notatie voor haar lachen). But I will stay on the stage”. Het was kennelijk een toegift bij een concert. Waarom voel ik bij deze inleidende woorden een lichte irritatie (en zelfs gêne) opkomen? Zou ik daar geheel alleen in staan (in Nederland dan)? Ze speelt daarna overigens die caprice voortreffelijk; in feite is zij een echte Paganini speler.

Ik ken ook Hilary Hahn’s uitvoering van de Bach concerten en haar opnames van Bach solo sonates en partita’s en Mozart sonates. Allemaal heel goed. Maar wel heel agressief gespeeld. Is het bij Mozart nodig om op bijna elke noot te vibreren? Het werkt op den duur een beetje op mijn zenuwen. Wel een mooi vibrato, daar gaat niks van af, maar toch… Eigenlijk een beetje ouderwets soort spel, waarbij het experiment uit de weg wordt gegaan, en ook een beetje te gestroomlijnd (bezwaren die ik ook voel tegen het spel van de pianiste in deze Mozart opnames, trouwens). Hoeveel moderner, in de zin van “meegegaan met voortschrijdende inzichten in interpretatie”, en hoeveel pittiger (wat iets anders is dan “agressief”) zijn dan niet de opnames van de barokvioliste Rachel Podger en de “fortepianist” Gary Cooper van deze sonates! Itzhak Perlman noemt zichzelf een “modern violinist” om hiermee aan te geven dat hij niets van deze interpretaties en manieren van spelen wil hebben (in een antwoord op een vraag over deze kwestie). Een groot misverstand volgens mij; hij is daardoor juist een “non-modern violinist”.

Daarentegen luister ik altijd weer van tijd tot tijd naar Midori’s opnames van de sonates van César Franck en Richard Strauss. De manier waarop Midori bijvoorbeeld het eerste deel van de César Franck sonate speelt of het tweede deel van de sonate van Richard Strauss: dat is juist helemaal niet agressief en is voor mij “musique pure”; je vergeet bijna dat hier viool wordt gespeeld. Dit is nu het echte zingen dat het thema vormt van het huidige Delft Chamber Music Festival! Er hoeft niet altijd hard te worden gezongen! En daarom paste haar spel en dat van Johannes Moser ook zo goed in dit festival, waar ik bijvoorbeeld ook Anne Gastinel heel “modern” vond spelen. Zou dit misschien ooit ook zo door de gevestigde organen van het Nederlandse muziekleven en door de Nederlandse critici worden gezien? Ik vrees dat dit nog best eens een tijd kan duren…

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s