Een bezoek aan de refuseniks en een conferentie in Tashkent, deel 1

Gedreven door enige recente gebeurtenissen en ook omdat ik gistermiddag een programma over de refuseniks heb bekeken (Nederland 2, Joodse omroep), ontruk ik -zij het met enige aarzeling- de volgende ware gebeurtenissen aan de vergetelheid.

Het is 1986, het jaar van de eerste wereldconferentie in de statistiek, die zal plaatshebben in Tashkent. Omdat ik net de Rollo Davidson prijs heb gekregen, ben ik daar uitgenodigd spreker. Wat is de Rollo Davidson prijs? Dit is een prijs die jaarlijks wordt toegekend aan één of twee wiskundigen door de Rollo Davidson trust in Cambridge, UK. Ik kreeg de prijs in 1985, samen met Terry Lyons, maar we hielden ons met totaal verschillende dingen bezig. Ik schat het werk van Terry Lyons heel hoog, en vind het daarom heel leuk dat wij in hetzelfde jaar de prijs gekregen hebben en nu “side by side” op de lijst van prijswinnaars staan.

Uit de Wikipedia over Rollo Davidson: Rollo Davidson Prize: In 1970, Rollo Davidson, a Fellow-elect of Churchill College, Cambridge died on Piz Bernina. In 1975 a fund was established at Churchill College in his memory, endowed initially through the publication in his honour of two volumes of papers, edited by E. F. Harding and D. G. Kendall. A prize from the Rollo Davidson trust fund has been awarded annually since 1976.

Rollo Davidson was een briljante wiskundige die op jonge leeftijd om het leven is gekomen bij het bergklimmen. Hoe krijgt men de prijs? Via een check in de post, samen met de mededeling dat men de prijs hebt gekregen. Eerlijk gezegd had ik nog nooit van Rollo Davidson gehoord toen ik de prijs kreeg en was het een volslagen verrassing. In mijn geval was David Kendall, een wiskundige uit Cambridge die ook al in Tashkent was en daar zelfs op de televisie is verschenen, verantwoordelijk voor het mij toekennen van de prijs, zoals later bleek. David Kendall heb ik in Tashkent ook pas voor het eerst ontmoet. Dus het is een prijs die niet bepaald via lobbyen en netwerken tot stand komt!

In feite was het zo gegaan: ik had gemusiceerd met iemand uit Cambridge (Henry Daniels), die daarna een rapport van mij, waarin de oplossing van een “lang open” wiskundig probleem stond, aan David Kendall had gegeven. Henry Daniels was een markante en bijzonder muzikale man, die tijdens de Tashkent meeting al 73 was. Hij bespeelde een typisch Engels instrument, de zg. “concertina”, een instrument dat enigszins verwant is aan de bandoneon (het tango instrument). Ook kon hij goed piano spelen. Met zijn concertina viel hij wel in voor altviool, als we een altviool misten bij het musiceren in het Mathematisches Forschungsinstitut Oberwolfach (hadden we maar zoiets in Nederland!). Hij probeerde dan ook een soort vibrato te suggereren met zijn concertina. In Tashkent viel me op dat jongeren voor hem opstonden in de metro; kom daar eens om in Amsterdam!

Eigenlijk had Henry Daniels “mixed feelings” over mijn rapport, omdat hij zelf over hetzelfde onderwerp had geschreven, en hij verzekerde mij ook later dat zijn enige inbreng in het toekennen van de prijs was geweest dat hij mijn rapport had doorgegeven aan David Kendall. David Kendall had het gelezen en was toen erg blij geworden, zoals hij me later schreef (“I was so excited when I saw this”). Ik had zelf een soortgelijke ervaring bij het zien van een resultaat van Terry Lyons. Mogelijk denkt de lezer nu: hij is aan het opscheppen (of iets van dien aard), maar wat ik eigenlijk probeer te doen is een tipje van de sluier van de wereld van wiskundigen op te lichten. Het is een moeilijk pad waarop ik me begeef (en me in het volgende nog zal begeven).

Omdat ik één van de weinige uitgenodigde sprekers uit Nederland was op deze conferentie in Tashkent, had een joodse organisatie contact met mij opgenomen (ze hadden om deze reden -dat ik uitgenodigd spreker was- mijn naam gekregen) en mij verzocht om ofwel op de heenreis, ofwel op de terugreis, contact op te nemen met de refuseniks in Moskou. Weer iets dat mij onbekend was: nooit gehoord van Rollo Davidson en ook wist ik niet wat refuseniks waren. Ik citeer nu maar weer de Wikipedia: refusenik: “Refusenik (Russian: отказник, otkaznik, from “отказ”, “refusal”) was an unofficial term for individuals, typically but not exclusively Soviet Jews, who were denied permission to emigrate abroad by the authorities of the former Soviet Union and other countries of the Eastern bloc. The term refusenik derived from the “refusal,” handed down to a prospective emigrant from the Soviet authorities.”

De mensen die tot deze joodse organisatie behoorden bezochten mij op mijn huisadres en gaven mij een aantal instructies over hoe ik het bezoek aan moest pakken. Ik moest één van hun contacten opbellen (in dit geval Alexander Joffe), maar niet vanuit mijn hotel (het zg. “Akademia hotel” in Moskou), waar ik zou worden afgeluisterd. Ik zou naar beneden moeten gaan en moeten bellen vanuit een telefooncel op de “Prospekt”, waar dat Akademia hotel aan lag. Ik herinner me nog het uitzicht op de remise vanuit mijn hotelkamer. Vervolgens zou mijn “refusenik contact” zeggen waar ik in de metro naar toe moest gaan en dan zouden wij elkaar op het afgesproken station ontmoeten. Terugkijkend vind ik het eigenlijk verbazend dat dit allemaal goed ging, maar inderdaad ging het allemaal precies volgens plan. Maar daar was heel veel aan voorafgegaan.

Want… de Nederlandse (academische) statistici hadden een brief gekregen van (de Amerikaanse) mevrouw G. uit Moskou, die daar in die tijd zat om samen te werken met de skikampioen en statisticus/probabilist Shiryaev. De brief was gericht aan een Nederlandse statisticus, die ik hier en in het volgende zal aanduiden met B. (om privacy redenen gebruik ik niet zijn werkelijke initiaal, hoewel iedereen die die brief gekregen heeft natuurlijk weet om wie het gaat). In die brief stond m.b.t. het bezoek aan de refuseniks: “B., make sure nothing of the kind will happen!”. Ik was in die tijd hoogleraar mathematische statistiek aan de Universiteit van Amsterdam, en ik las deze brief, die door B. aan mij was doorgestuurd, met enige bevreemding. Wat te doen? Ik had net toegezegd dat ik de refuseniks wel op zou zoeken.

Erg groot was mijn dilemma echter niet. Er stond in die brief geen enkel overtuigend argument voor het cancelen van mijn bezoek. Inmiddels was echter nog meer gebeurd. Een bekende Engelse statisticus, Bernard Silverman, had met nogal veel tam-tam aangekondigd dat hij ook de refuseniks op zou gaan zoeken. Alleen zou hij dat op de heenweg naar Tashkent gaan doen, terwijl ik het op de terugweg zou gaan doen. Na al deze tam-tam kwam vanuit Moskou het dreigement: “als de Engelsen vasthouden aan hun plan om de refuseniks op te zoeken, cancelen wij de conferentie in Tashkent!”. Volgens mij was dit een volstrekt loos dreigement: die eerste wereld conferentie van de Bernoulli society in Tashkent was een enorme propaganda “event” voor de sovjet unie, nooit van z’n leven zouden ze die conferentie cancelen. Het was sovjet intimidatie van de gebruikelijke soort. Maar… het werkte. Bernard Silverman cancelde zijn bezoek aan de refuseniks.

Ik verkeerde echter in een enigszins andere positie, in de eerste plaats omdat ik niet vooraf tam-tam had gemaakt over mijn bezoek, en in de tweede plaats omdat ik de refuseniks op zou zoeken op de terugreis in plaats van de heenreis. Dus de conferentie cancelen was niet meer aan de orde als ik ze op zou zoeken. Kortom, ik zag nog steeds geen enkele reden om mijn voorgenomen bezoek aan de refuseniks te cancelen. In feite was er ook niets onwettigs aan het bezoeken van de refuseniks. Wat was de “misdaad” begaan door de refuseniks? Hun misdaad was dat ze joden waren en dat ze een verzoek tot emigratie hadden ingediend.

Advertisements

2 Responses to Een bezoek aan de refuseniks en een conferentie in Tashkent, deel 1

  1. Richard Gill says:

    I think we should ask G. and Albert Shiryaev if the threat to close down the conference was real or not. Perhaps more subtly, it was a threat of more serious trouble in the future for the “local organisers” in Tashkent and the scientific organisers in Moscow. The conference was deliberately held in Tashkent, far away from Moscow, in order to avoid political complications. It was essential for the conference organisers to be seen to be doing all in their power to prevent meetings with refuseniks. Possibly they were favourable to the actual meetings! For instance Albert Shiryaev worked with good mathematicians like Liptser, independently of whether they were ethnically Russian or Jewish. Ibragimov (a Tartar) and Hasminskii (a Jew) were international stars in mathematical statistics. At the same time there were really bad pure Russian Soviet guys in the top mathematics establishment, as well as their sychophants and arse-lickers, always on the look-out for a chance to destroy people like Shiryaev or Ibragimov.

    • pietg says:

      Over de rol van Shiryaev in dit alles kom ik nog te spreken. In ieder geval heeft één van de refuseniks die ik bij die gelegenheid ontmoet heb, nl. Freidlin, over hem tegen mij gezegd: “Someone I considered to be my friend has shown another side of himself now”. Freidlin mocht het land niet uit, omdat zijn vrouw zogenaamd toegang had gehad tot “vertrouwelijke informatie” (volgens Shiryaev; ik meen me te herinneren dat de vrouwen van Freidlin en Shiryaev op hetzelfde overheidsbureau hadden gewerkt), het bekende argument om emigratie te weigeren.
      Overigens is de bekende Amerikaanse statisticus Peter Bickel, die in 2006 zelfs een Nederlandse ridderorde heeft ontvangen (10 jaar nadat Willeke Alberti ridder in de orde van Oranje-Nassau werd – zie Volkskrant magazine 27-3-2010), met mij meegegaan bij mijn bezoek aan de refuseniks. Hij had ook een mening over die brief van G. Het lijkt mij eerlijk gezegd beter om hem te raadplegen dan G. of Shiryaev!

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s